ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΗ ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΕΥΡΩΠΗ ;

Του Danny Nicol, καθηγητή Δημοσίου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Γουέστμινστερ

english

Danny NicolΕίναι η ΕΕ ένα άδειο δοχείο, στο οποίο μπορεί κανείς να ρίξει οποιοδήποτε πολιτικό περιεχόμενο; Μπορεί να χωρέσει όχι μόνο τον νεοφιλελεύθερο συντηρητισμό, αλλά και την Κεϋνσιανή σοσιαλδημοκρατία, τους σκληροπυρηνικούς πράσινους και ακόμα τον υπέρ των εθνικοποιήσεων δημοκρατικό σοσιαλισμό; Μια νέα καμπάνια στο Ηνωμένο Βασίλειο με το μότο «μια άλλη Ευρώπη είναι δυνατή» θα μας έκανε να το πιστέψουμε και στο δημοψήφισμα για την παραμονή του στην ΕΕ θα υπήρχαν ψήφοι βασισμένες στο ότι η ΕΕ μπορεί να αλλάξει προς μια πιο σοσιαλιστική οντότητα, «όχι χάρις σε ένα δίκτυο πολιτικών, αλλά χάρις σε ακτιβιστές στο Ηνωμένο Βασίλειο». Η ίδια αισιοδοξία είναι φανερή στο «Κίνημα Δημοκρατίας στην Ευρώπη 2025» (DiEM 2025), στο οποίο δεσπόζει ο κ. Γιάννης Βαρουφάκης. Αυτοί οι προοδευτικοί επιτίθενται με την αγριότητα της τίγρης που προστατεύει τα μικρά της σε όσους αντιτίθενται στην ΕΕ, επειδή την θεωρούν φυτώριο του νεοφιλελευθερισμού. «Μπορείτε να κατονομάσετε έναν θεσμό που δεν κυριαρχείται από τον νεοφιλελευθερισμό;» είπε η Μαρίνα Πεντούλη του ΣΥΡΙΖΑ Ηνωμένου Βασιλείου στην ίδρυση της «Άλλης Ευρώπης»· «οι εθνικές κυβερνήσεις προωθούν επίσης ένα νεοφιλελεύθερο πρόγραμμα».

Είναι αποκαλυπτικό το ότι κάποιοι θεωρούν τον ΣΥΡΙΖΑ, ένα κόμμα  που εφαρμόζει πολιτική λιτότητας κατ’ εντολήν της ΕΕ, πρωτεργάτη της υποτιθέμενης επιχείρησης κατά του νεοφιλελευθερισμού. Οι συνταγματικές διαφορές μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών παραβλέπονται.  Οι πιθανότητες για προοδευτική ή σοσιαλιστική εξέλιξη σε οποιαδήποτε πολιτική οντότητα εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από την δομή του συντάγματος (ή του καταστατικού) της. Αν αυτοί που επιδιώκουν μια τέτοια εξέλιξη θέλουν στα σοβαρά μια πιο εξισωτική κοινωνία, πρέπει να σταθμίσουν σοβαρά τις δυνατότητες μετεξέλιξης των θεσμών σε κάθε είδους πολιτεία. Στην πραγματικότητα δεν έχει γίνει καμία τέτοια συζήτηση στην βρετανική αριστερά σχετικά με την ΕΕ. Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη· οι συνεχείς αποτυχίες των Βρετανών σοσιαλιστών μπορούν να αποδοθούν, εν μέρει τουλάχιστον, σε μια επαναλαμβανόμενη άρνηση να αντιμετωπίσουν με σοβαρότητα ερωτήματα στρατηγικής.

Ωστόσο έξω από τον παραμυθένιο κόσμο, στον οποίο κατοικοεδρεύει το σύνθημα «μια άλλη Ευρώπη είναι δυνατή», τα συντάγματα παίζουν καθοριστικό ρόλο. Πάρτε για παράδειγμα τις ΗΠΑ : μια χώρα με ένα σύνταγμα που δύσκολα αναθεωρείται ή διορθώνεται, εκτός αν γίνει επανερμηνεία στα δικαστήρια. Το σύστημα διακυβέρνησης είναι διάσημο για την ύπαρξη ελέγχων και εξισορροπητικών μηχανισμών, αν και υπό κανονικές συνθήκες το Ανώτερο Δικαστήριο δεν υπόκειται σε τέτοιους ελέγχους, πέρα από την αίσθηση αυτοσυγκράτησης που διαθέτει το ίδιο. Το αποτέλεσμα είναι ότι στις ΗΠΑ η προοδευτικότητα ήταν και είναι μονίμως σε μειονεκτική θέση. Το «Νέο Συμβόλαιο» (New Deal), η δημόσια υγεία και ο έλεγχος της κατοχής όπλων έχουν όλα εμποδιστεί και επιβραδυνθεί από διάφορα σημεία του Αμερικανικού Συντάγματος. Παρόλα αυτά, το σύστημα διακυβέρνησης των ΗΠΑ σχεδόν λάμπει σαν φάρος ελπίδας σε σύγκριση με τις Ευρωπαϊκές δομές.

Η αναθεώρηση της συνθήκης

Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι συνθήκες της ΕΕ δεν περιέχουν απλά, όπως στο σύνταγμα των ΗΠΑ, διαδικασίες που προστατεύουν τον καπιταλισμό, αλλά επιπλέον περιχαρακώνουν ισχυρές πολιτικές, οι οποίες αντιστοιχούν στα βασικά δόγματα του νεοφιλελευθερισμού. Θα δώσω μερικά παραδείγματα. Πρώτον: τα άρθρα 107-8 TFEU (Συνθήκη Λειτουργίας της ΕΕ) δίνουν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή την δύναμη να ασκεί βέτο (δικαίωμα αρνησικυρίας) στις αποφάσεις για κρατικές επιχορηγήσεις όταν τις θεωρεί ασύμβατες με την λογική της Ενιαίας Αγοράς. Αυτό περιλαμβάνει τις επιχορηγήσεις στον Δημόσιο Τομέα. Το σύστημα επιτρέπει επίσης σε ιδιωτικές επιχειρήσεις να προβάλλουν αντιρρήσεις στην κρατική βοήθεια βασιζόμενες σε κανονισμούς περί ανταγωνισμού. Δεύτερον: το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι οι διατάξεις των συνθηκών για ελεύθερη μετακίνηση απαγορεύουν την συνδικαλιστική δράση που εμποδίζει «δυσανάλογα» την ελεύθερη διακίνηση αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίου και εργαζόμενων – βλέπε τις αποφάσεις Viking και Rüffert του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Τρίτον: το άρθρο 49 TFEU δίνει στις εταιρείες το δικαίωμα της ελευθερίας εγκατάστασης. Αυτό περιλαμβάνει το δικαίωμα να εγκαταστήσουν υποκαταστήματα και θυγατρικές σε άλλα κράτη-μέλη. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς με ποιον τρόπο η εθνικοποίηση υποκαταστημάτων και θυγατρικών εταιρειών εγκαταστημένων σε άλλα κράτη-μέλη θα αποτελούσε νόμιμο περιορισμό της ελευθερίας εγκατάστασης. Σκόπιμα το άρθρο 106 της TFEU δίνει το δικαίωμα στις εταιρείες να μηνύουν κυβερνήσεις, αν οποιοδήποτε κρατικό μονοπώλιο, ακόμα και αυτό του Εθνικού Συστήματος Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου, παραβιάζει τους κανονισμούς ανταγωνισμού της ΕΕ.

Τίποτα από τα παραπάνω δεν θα ήταν τόσο σοβαρό, αν όλοι αυτοί οι κανονισμοί ήταν εύκολο να διορθωθούν ή να ανακληθούν. Όμως, επειδή είναι κανονισμοί μιας συνθήκης, οι πολιτικές αυτές μπορούν να αλλάξουν μόνο αν συμφωνήσουν όλα τα κράτη-μέλη. Το άρθρο 48 TFEU δίνει τις μεθόδους με τις οποίες μπορεί να αλλάξουν οι κανονισμοί της συνθήκης. Η συνηθισμένη διαδικασία αναθεώρησης προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη πρέπει να καταλήξουν σε συμφωνία για τις αλλαγές που θα γίνουν στις συνθήκες. Για τις απλοποιημένες διαδικασίες αναθεώρησης (οι οποίες χρησιμοποιούνται για να αναθεωρούν τις πολιτικές της Ένωσης) το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πρέπει να δράσει μετά από ομοφωνία. Και στις δύο περιπτώσεις οι αλλαγές πρέπει να επικυρωθούν από όλα τα κράτη-μέλη σε συμφωνία με τις αντίστοιχες συνταγματικές τους επιταγές. Το κρίσιμο γεγονός είναι ότι όποια διαδικασία και αν ακολουθηθεί, αρκεί να ασκήσει βέτο μια και μόνο εθνική κυβέρνηση, για να εμποδίσει την αλλαγή της συνθήκης. Για να αλλάξουν οι συνθήκες προς μια σοσιαλιστική κατεύθυνση, θα έπρεπε να μην υπάρχει ούτε μία νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση. Αυτό είναι καθαρή φαντασίωση.

Νομοθεσία της ΕΕ και Διατλαντική Συμφωνία Εμπορίου και Επενδύσεων (TTIP)

Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι πέρα από την αναθεώρηση της συμφωνίας, τα πράγματα μπορεί να είναι ευκολότερα για τους προοδευτικούς. Με φίλους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και μερικούς ακόμα στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, η δευτερογενής νομοθεσία της ΕΕ θα μπορούσε με κάποιον τρόπο να παρέχει τα μέσα για μια σοσιαλιστική εξέλιξη. Εγώ δεν είμαι τόσο αισιόδοξος.

Πάρτε για παράδειγμα τις ιδιωτικοποιήσεις στον δημόσιο τομέα. Σίγουρα η σοσιαλιστική θέση θα έπρεπε να είναι ότι τα κράτη-μέλη θα έπρεπε να καθορίζουν τα ίδια το μέγεθος του δημόσιου τομέα τους. Όμως η νεοφιλελεύθερη νομοθεσία της ΕΕ τείνει να εδραιώνει την ιδιωτικοποίηση. Η εθνικοποίηση τομέων όπως το αέριο, ο ηλεκτρισμός, οι τηλεποκοινωνίες και οι ταχυδρομικές υπηρεσίες απαγορεύεται, δίνοντας σε επιχειρήσεις δικαιώματα πρόσβασης στην αγορά. Το γεγονός αυτό απαγορεύει το είδος της επέκτασης της δημόσιας ιδιοκτησίας την οποία έφερε το 1945 η Εργατική κυβέρνηση.

Οι νέες δημόσιες επιχειρήσεις πρέπει να ανταγωνιστούν με ιδιωτικές εταιρίες σε μια καπιταλιστική αγορά. Αλλά αυτός ο διακανονισμός δεν είναι σοσιαλιστικός· είναι ισοδύναμος με την «ανταγωνιστική δημόσια ιδιοκτησία», την οποία διαμόρφωσε ο Άντονυ Κρόσλαντ στην προσπάθειά του να παρασύρει το Εργατικό Κόμμα στον καπιταλισμό μετά την περίοδο του 1945 (βλέπε C.A. Crosland, The Future of Socialism, London: Constable, 2006). Κατά συνέπεια οι εταιρείες που κατέχει το Δημόσιο αναγκάζονται να ενεργούν περισσότερο σαν ιδιωτικές επιχειρήσεις, ιδιαίτερα όταν λαμβάνονται υπόψιν οι κανονισμοί σχετικά με την κρατική βοήθεια. Αυτόν τον καιρό οι ευρωπαϊκοί θεσμοί περνούν παρόμοια νομοθεσία για τους σιδηρόδρομους.

Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι η νομοθεσία νεοφιλελευθεροποίησης είναι το προϊόν της δημοκρατίας στην ΕΕ και θα μπορούσε να καταργηθεί με δημοκρατικά μέσα. Όμως το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν ενεργούν σε ένα ιδεολογικά ουδέτερο συνταγματικό περιβάλλον. Παρόλο που τα μέτρα νεοφιλελευθεροποίησης μπήκαν σε εφαρμογή από μια έγκυρη πλειοψηφία στο Συμβούλιο, η κατάργησή τους θα ήταν πολύ δυσκολότερο να επιτευχθεί, εξαιτίας της δυσκολίας να βρεθεί ο σωστή νομική βάση για μια τέτοια αναθεωρητική νομοθεσία. Φανταστείτε ότι ένα κράτος-μέλος θέλει να εισαγάγει νομοθεσία στην ΕΕ τέτοια, ώστε να επιτρέψει σε όλα τα κράτη-μέλη ελεύθερη επιλογή σχετικά με την δημόσια ή ιδιωτική ιδιοκτησία των τομέων της ενέργειας, των ταχυδρομικών υπηρεσιών, των τηλεπικοινωνιών και των σιδηροδρόμων. Το κράτος αυτό θα έπρεπε να στηριχθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (δηλαδή τον ίδιο τον αρχιτέκτονα της ευρωπαϊκής νεοφιλελευθεροποίησης), η οποία πρέπει να εισηγηθεί μια πρόταση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Επιπλέον η μόνη έγκυρη νομική βάση θα ήταν το άρθρο  352 TFEU, το οποίο απαιτεί να αποφασίζει ομόφωνα το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Είμαστε κατά συνέπεια πίσω στην αρχή: μια εθνική κυβέρνηση μόνη της μπορεί να ακήσει βέτο στην εξέλιξη προς κάποια σοσιαλιστική κατεύθυνση.

Ένα άλλο μέτρο που κινητοποιεί τους σοσιαλιστικούς κύκλους είναι η Διατλαντική Συμφωνία Εμπορίουκαι Επενδύσεων (TTIP,  Transatlantic Trade and Investment Partnership), η οποία αυτήν την στιγμή είναι υπό διαπραγμάτευση με τις ΗΠΑ. Υπάρχει ανησυχία ότι η TTIP θα επιτρέπει σε εταιρείες να μηνύουν κυβερνήσεις, όταν τα μέτρα της πολιτείας βλάπτουν τα κέρδη τους. Αν η TTIP συμφωνηθεί πριν από τις επόμενες γενικές εκλογές στο Ηνωμένο Βασίλειο, η προοπτική να απορριφθεί από την ΕΕ βασίζεται σε ακόμα πιο εξωπραγματικές φαντασιώσεις.  Αν υποθέταμε ότι η αποχώρηση από την συμφωνία είναι επιτρεπτή, δεν υπάρχει πρόβλεψη στις συμφωνίες TEU (Treaty of European Union) και TFEU σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ μπορεί να αποχωρήσει από μια συμφωνία. Θα πρέπει λοιπόν να σκοντάψουμε πάλι μπροστά στο άρθρο 352 TFEU, το οποίο απαιτεί ομοφωνία, έτσι ώστε πάλι να επιτρέπει σε μία και μόνο νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση να επιβάλει την προσκόλληση της ΕΕ στην TTIP;  Ενδεχομένως ο μόνος τρόπος να ακυρώσει κάποιος την TTIP είναι – πράγμα φοβερό τρομερό – να παραβιάσει Διεθνείς Νόμους, κάτι που είναι πολύ πιο εύκολο να κάνει μια ανεξάρτητη χώρα παρά η ΕΕ.

Συμπέρασμα

Πάντα υπήρχαν τμήματα της βρετανικής αριστεράς που κατά τη διαδικασία λήψης των στρατηγικών αποφάσεων επέλεγαν να αγνοούν τη σημασία των συνταγματικών διατάξεων. Αντ’ αυτού έχουν προσκολληθεί σε μια πίστη στην «αυτοανάφλεξη». Με τον ζήλο των αναγεννημένων ευαγγελιστών (με τους οποίους έχουν πολλά κοινά), πείθουν τους εαυτούς τους ότι οι άνθρωποι με κάποιο τρόπο θα ξεσηκωθούν και θα παραμερίσουν ό,τι εμποδίζει την κοινωνική δικαιοσύνη, συμπεριλαμβανομένων των συνταγματικών διατάξεων. Το γεγονός ότι αυτό δεν έχει συμβεί μέσα σε δεκαετίες, ακόμα και σε αιώνες, δεν αλλάζει την πίστη τους.

Έτσι, ενώ δεν μπορεί να υπάρξει καμία αντίρρηση στο να ασκούν πιέσεις για μια πιο αριστερή ΕΕ, θα πρέπει να μας  εξηγήσουν πώς θα επιτύχουν τους στόχους τους δεδομένων των απαιτήσεων για ομοφωνία και κοινή συμφωνία. Όπως έχουν τα πράγματα σήμερα, οι απαιτήσεις αυτές κάνουν πρακτικά αδύνατη την προώθηση ουσιαστικών σοσιαλιστικών πολιτικών. Αν αυτοί που επιδιώκουν μια τέτοια αλλαγή δεν αντιληφθούν τα συνταγματικά εμπόδια που βρίσκονται μπροστά τους, η μόνη προοδευτική μεταρρύθμιση που είναι δυνατό να γίνει, θα είναι αυτή στο μυαλό τους.

 

 

One comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s